Czy alkoholizm jest dziedziczny? Jaką rolę w uzależnieniu odgrywają geny?

Gdy w rodzinie pojawia się uzależnienie od alkoholu, często wraca trudne pytanie: czy ten problem może przejść na kolejne pokolenia? Dzieci osób uzależnionych nierzadko obserwują picie od najmłodszych lat, dorastają w napięciu albo same zaczynają bać się własnej relacji z alkoholem. Warto jednak odróżnić rodzinne obciążenie od prostego dziedziczenia choroby. 

W tym artykule wyjaśniamy, jaką rolę w rozwoju alkoholizmu odgrywają geny i dlaczego genetyczna podatność nie oznacza pewności uzależnienia. 

Czy alkoholizm jest dziedziczny?

Alkoholizm może mieć podłoże dziedziczne, ale tylko częściowo. Badania wskazują, że geny zwiększają lub zmniejszają podatność na zaburzenie używania alkoholu.

National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism podaje, że czynniki genetyczne odpowiadają za około połowę ryzyka rozwoju zaburzenia używania alkoholu. Na to ryzyko wpływa wiele genów, a większość z nich ma niewielki, pojedynczy udział w całym mechanizmie [1].

Podobne wnioski przynosi metaanaliza badań bliźniąt i adopcji opublikowana w „Psychological Medicine”. Autorzy przeanalizowali wyniki wcześniejszych badań, w których porównywano ryzyko zaburzeń używania alkoholu u osób spokrewnionych genetycznie oraz u osób wychowywanych w różnych środowiskach. Tego typu badania pozwalają lepiej oddzielić wpływ genów od samego wychowania w rodzinie, w której pojawia się alkohol.

Na tej podstawie badacze oszacowali, że dziedziczność zaburzeń używania alkoholu wynosi około 50%. Oznacza to, że geny mają istotny udział w podatności na uzależnienie, ale nie przesądzają o losie konkretnej osoby. Dziecko osoby uzależnionej może mieć podwyższone ryzyko, jednak nie dziedziczy gotowego nałogu ani pewności, że samo zachoruje [2]. 

Dlatego dziecko osoby uzależnionej może mieć większą podatność biologiczną, ale nie dziedziczy gotowego nałogu. Geny mogą zwiększać ryzyko, natomiast nie przesądzają o tym, że alkoholizm na pewno się rozwinie. Przyczyn alkoholizmu jest znacznie więcej.

Czy istnieje gen alkoholizmu?

Nie, nie istnieje jeden „gen alkoholizmu”, który przesądzałby o tym, że dana osoba się uzależni. Współczesne badania genetyczne pokazują, że ryzyko zaburzeń używania alkoholu ma charakter poligeniczny, czyli zależy od wielu różnych wariantów genetycznych, z których każdy może mieć niewielki wpływ na całość ryzyka [3]. Dopiero suma wielu takich czynników może zwiększać biologiczną podatność na problemowe picie.

Dlatego nie istnieje prosty test genetyczny, który z pewnością odpowie: „będziesz alkoholikiem” albo „nie grozi Ci uzależnienie”. Geny mogą wskazywać na większe lub mniejsze ryzyko, ale nie są diagnozą i nie działają jak wyrok.

Alkoholizm rozwija się jako wynik złożonych mechanizmów biologicznych, a nie działania jednego przełącznika w DNA.

Sprawdź też: Pomoc dla rodziny alkoholika.

Co właściwie można odziedziczyć po alkoholiku?

W przypadku alkoholizmu nie dziedziczy się samego uzależnienia, ale pewne cechy biologiczne, które mogą zwiększać lub zmniejszać podatność na problemowe picie.

Dziedziczne znaczenie mogą mieć m.in.:

• sposób metabolizowania alkoholu – niektóre warianty genów wpływają na aktywność enzymów ADH i ALDH, które odpowiadają za rozkład alkoholu oraz toksycznego aldehydu octowego;
• silniejsza lub słabsza reakcja na alkohol – część osób szybciej odczuwa nieprzyjemne skutki picia, np. zaczerwienienie twarzy, kołatanie serca czy nudności, co może zmniejszać skłonność do intensywnego picia;
• wrażliwość układu nagrody – geny mogą wpływać na to, jak mocno alkohol pobudza mózgowe mechanizmy przyjemności, ulgi i wzmocnienia;
• podatność na impulsywność – niektóre cechy temperamentu, takie jak większa skłonność do ryzyka czy trudność w hamowaniu impulsów, również mają częściowe podłoże genetyczne;
• reakcja organizmu na stres – genetyczne różnice mogą wpływać na to, jak silnie ciało i mózg reagują na napięcie oraz jak szybko szukają sposobu na jego obniżenie;
• podatność na współwystępujące zaburzenia psychiczne – część ryzyka może wiązać się ze skłonnością do problemów takich jak depresja, zaburzenia lękowe czy inne zaburzenia, które u niektórych osób zwiększają ryzyko sięgania po alkohol jako formę samoregulacji. 

Geny nie są wyrokiem – co zmniejsza ryzyko alkoholizmu?

Genetyczna podatność na alkoholizm nie oznacza, że uzależnienie musi się rozwinąć. Nawet jeśli w rodzinie występował problem alkoholowy, duże znaczenie ma świadomość ryzyka i szybka reakcja na pierwsze niepokojące sygnały.

Ryzyko może zmniejszać przede wszystkim:

• późniejszy pierwszy kontakt z alkoholem, 
• unikanie regularnego picia i epizodów upijania się, 
• a także umiejętność radzenia sobie ze stresem bez sięgania po alkohol. 

Ważne jest również wsparcie psychologiczne, szczególnie wtedy, gdy osoba z obciążeniem rodzinnym zauważa u siebie lęk, napięcie, impulsywność albo skłonność do traktowania alkoholu jak sposobu na ulgę.

Pomocna bywa też sama wiedza o rodzinnym ryzyku. Jeśli ktoś wie, że w jego rodzinie występowało uzależnienie, może uważniej obserwować własną relację z alkoholem i szybciej reagować, zanim picie stanie się stałym mechanizmem radzenia sobie z emocjami.

Sprawdź też: Jak rozpoznać alkoholika.

Kiedy warto szukać pomocy?

Jeśli w rodzinie występował alkoholizm, warto uważniej obserwować własną relację z alkoholem. Nie oznacza to życia w ciągłym lęku, ale daje ważny sygnał: przy pierwszych objawach utraty kontroli lepiej zareagować wcześniej, niż czekać, aż problem zacznie niszczyć zdrowie, relacje lub pracę.

Powodem do rozmowy z terapeutą uzależnień może być sytuacja, w której alkohol coraz częściej pojawia się jako sposób na napięcie, stres, samotność, smutek albo lęk. Niepokojące jest również picie mimo negatywnych konsekwencji, ukrywanie ilości alkoholu, picie w samotności, głód alkoholowy, trudność w ograniczeniu ilości albo powtarzające się obietnice, że „tym razem będzie inaczej”.

Konsultacja ze specjalistą terapii uzależnień może pomóc nazwać problem, ocenić jego skalę i zatrzymać rozwój uzależnienia na wcześniejszym etapie.

FAQ – najczęstsze pytania o dziedziczenie alkoholizmu